Profil użytkownika rockyniebieskooki

Nick

Data rejestracji

15/06/2026

O sobie

wolnelektury.pl Adam Mickiewicz Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie Ta lektura, podobnie గak tysiące innych, గest dostępna on-line na stronie wolnelektury.pl. Utwór opracowany został w ramach proగektu Wolne Lektury przez fundacగę Wolne Lektury. ADAM MICKIEWICZ Pan Tadeusz     L¹ ¹Pan Tadeusz czyli ostatni zajazd na Litwie — za czasów Rzeczypospolitéగ Polskieగ egzekwowanie wyroków sądowych było barǳo trudne w kraగu, gǳie właǳa wykonawcza nie miała prawie żadneగ policగi pod swymi rozkazami, a obywatele możni trzymali nadworne pułki, niektórzy nawet, గak książęta Raǳiwiłłowie, kilkunastotysięczne woగska. Żałuగący więc, uzyskawszy dekret, musiał po egzekucగą udawać się do stanu rycerskiego, to గest do szlachty, przy któreగ była także właǳa wykonawcza. Zbroగni krewni, przyగaciele i powietnicy ciągnęli z dekretem w ręku i w towarzystwie woźnego, zdobywali (często nie bez rozlewu krwi) dobra przysąǳone żałuగącemu, które woźny legalnie tradował lub w posesగą oddawał. Taka egzekucగa zbroగna dekretu nazywała się zajazdem. W dawnych czasach, póki szanowano prawa, naగmożnieగsi panowie nie śmieli się opierać wyrokom; rzadko zdarzały się zbroగne napaści, a gwałt prawie nigdy nie uszedł bezkarnie. Zepsucie publicznych obyczaగów w Rzeczypospoliteగ namnożyło zaగazdów, które ciągle mieszały spokoగność Litwy. [przypis autorski] KSIĘGA PIERWSZA G Powrót panicza — Spotkanie się pierwsze w pokoiku, drugie u stołu — Ważna Sęǳiego nauka o grzeczności — Podkomorzego uwagi polityczne nad modami — Początek sporu o Kusego i Sokoła — Żale Wojskiego — Ostatni Woźny Trybunału — Rzut oka na ówczesny stan polityczny Litwy i Europy Litwo! Oగczyzno moగa! ty గesteś గak zdrowie: Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, Oగczyzna, Zdrowie, Tęsknota Kto cię stracił. ǲiś piękność twą w całeగ ozdobie Wiǳę i opisuగę, bo tęsknię po tobie. Panno święta, co Jasneగ bronisz Częstochowy I w Ostreగ świecisz Bramie²! Ty, co gród zamkowy Matka Boska, Opieka, Cud Nowogróǳki ochraniasz z గego wiernym ludem! Jak mnie ǳiecko do zdrowia powróciłaś cudem (Gdy od płacząceగ matki³, pod Twoగą opiekę Ofiarowany, martwą podniosłem powiekę; I zaraz mogłem pieszo, do Twych świątyń progu Iść za wrócone życie poǳiękować Bogu), Tak nas powrócisz cudem na Oగczyzny łono. Tymczasem przenoś moగą duszę utęsknioną Rośliny Do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych, Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionych; Do tych pól malowanych zbożem rozmaitem, Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem; Gǳie bursztynowy świerzop⁴, gryka గak śnieg biała, Gǳie panieńskim rumieńcem ǳięcielina⁵ pała, A wszystko przepasane గakby wstęgą, mieǳą Zieloną, na nieగ z rzadka ciche grusze sieǳą. Śród takich pól przed laty, nad brzegiem ruczaగu⁶, Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaగu, Dom Stał dwór szlachecki, z drzewa, lecz podmurowany; Świeciły się z daleka pobielane ściany, Drzewo Tym bielsze, że odbite od ciemneగ zieleni Topoli, co go bronią od wiatrów గesieni. Dom mieszkalny niewielki, lecz zewsząd chędogi⁷, I stodołę miał wielką, i przy nieగ trzy stogi Użątku⁸, co pod strzechą zmieścić się nie może. Widać, że okolica obfita we zboże, I widać z liczby kopic⁹, co wzdłuż i wszerz smugów¹⁰ Świecą gęsto గak gwiazdy, widać z liczby pługów ²Panno święta (…) w Ostrej świecisz Bramie — Wszyscy w Polszcze wieǳą o obrazie cudownym N. P. na Jasneగ Górze w Częstochowie. W Litwie, słyną cudami obrazy N. P. Ostrobramskieగ w Wilnie, Zamkoweగ w Nowogródku, tuǳież Żyrowieckieగ i Boruńskieగ. [przypis autorski] ³od (…) matki (…) ofiarowany (daw.) — ofiarowany przez matkę. [przypis edytorski] ⁴świerzop (daw.) — pospolity chwast polny o złocistożółtych kwiatach. [przypis edytorski] ⁵ǳięcielina (reg.) — gatunek koniczyny. [przypis edytorski] ⁶ruczaj (poet.) — potok, strumień. [przypis edytorski] ⁷chędogi (daw.) — schludny. [przypis edytorski] ⁸użątek — zebrane plony, zżęte zboże. [przypis edytorski] ⁹kopica (daw.) — kopa siana lub zboża. [przypis edytorski] ¹⁰smugi — tu zapewne: odrębne pasma poszczególnych pól. [przypis edytorski] A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  Orzących wcześnie łany ogromne ugoru¹¹, Czarnoziemne, zapewne należne do dworu, Uprawne dobrze na kształt ogrodowych grządek: Że w tym domu dostatek mieszka i porządek. Brama na wciąż¹² otwarta przechodniom ogłasza, Że gościnna, i wszystkich w gościnę zaprasza. Właśnie dwukonną bryką wగechał młody panek I obiegłszy ǳieǳiniec zawrócił przed ganek. Wysiadł z powozu; konie porzucone same, Szczypiąc trawę ciągnęły powoli pod bramę. We dworze pusto: bo drzwi od ganku zamknięto Dom, Gość, ǲieciństwo, Zaszczepkami i kołkiem zaszczepki przetknięto. Wspomnienia Podróżny do folwarku nie biegł sług zapytać, Odemknął, wbiegł do domu, pragnął go powitać. Dawno domu nie wiǳiał, bo w dalekim mieście Kończył nauki, końca doczekał nareszcie. Wbiega i okiem chciwie ściany starodawne Ogląda czule, గako swe znaగome dawne. Też same wiǳi sprzęty, też same obicia, Z którymi się zabawiać lubił od powicia¹³, Lecz mnieగ wielkie, mnieగ piękne niż się dawnieగ zdały. I też same portrety na ścianach wisiały: Historia, Polska Tu Kościuszko¹⁴ w czamarce¹⁵ krakowskieగ, z oczyma Podniesionymi w niebo, miecz oburącz trzyma; Takim był, gdy przysięgał na stopniach ołtarzów, Że tym mieczem wypęǳi z Polski trzech mocarzów, Albo sam na nim padnie. Daleగ w polskieగ szacie Sieǳi Reగtan¹⁶, żałośny po wolności stracie; W ręku trzyma nóż ostrzem zwrócony do łona, A przed nim leży Fedon¹⁷ i żywot Katona¹⁸. Daleగ Jasiński¹⁹, młoǳian piękny i posępny; Obok Korsak²⁰, towarzysz గego nieodstępny: ¹¹ugór — pole nieuprawiane przez dłuższy czas. [przypis edytorski] ¹²na wciąż (reg.) — na oścież. [przypis edytorski] ¹³od powicia (daw.) — od uroǳenia; powić: uroǳić ǳiecko. [przypis edytorski] ¹⁴Kościuszko, Tadeusz (–) — Naగwyższy Naczelnik Siły Zbroగneగ Narodoweగ podczas insurekcగi  roku, zwaneగ kościuszkowską, wszczęteగ przeciw Rosగi i Prusom. [przypis edytorski] ¹⁵czamarka (z pers. dżame, dżamera; a. czame, czamera) — dawne męskie ubranie wierzchnie; długa sukmana zakładana na żupan, zapinana pod szyగę, z długimi rękawami (niekiedy sięgaగącymi do ziemi), używana przez duchownych (prałatów i kanoników), modna wśród szlachty polskieగ za czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego, zwł. podczas Seగmu Wielkiego, గako ubiór podobny do stroగu narodowego. [przypis edytorski] ¹⁶Rejtan, Tadeusz (–) — uczestnik konfederacగi barskieగ, poseł ziemi nowogróǳkieగ na Seగm Rozbiorowy (–), zgodnie z instrukcగami otrzymanymi w swoim okręgu starał się „bronić całości Polski”; wraz z innymi posłami próbował nie dopuścić do zatwierǳenia traktatu rozbiorowego przez zawiązaną na seగmie konfederacగę pod przewodnictwem księcia Adama Ponińskiego, a gdy to się nie powiodło, Reగtan miał własnym ciałem zagroǳić drogę posłom wychoǳącym z sali obrad (scena ta znana గest z obrazu Jana Mateగki Rejtan); po seగmie Reగtan wrócił na Litwę i według tradycగi popadł w obłęd, a następnie popełnił samobóగstwo z rozpaczy. [przypis edytorski] ¹⁷Fedon — గeden z dialogów filozoficznych Platona poświęcony tematyce postawy człowieka wobec śmierci, a także kwestii samobóగstwa, które, గakkolwiek z zasady గest czynem nagannym, niekiedy może być usprawiedliwione przez naǳwyczaగne okoliczności. [przypis edytorski] ¹⁸Żywot Katona — to tytuł ǳieła Plutarcha, biografia Katona Młodszego (– p.n.e.), rzym. polityka, filozofa stoika, nieprzeగednanego zwolennika republiki, który uchoǳił za wzór cnót obywatelskich i uczciwości. W walce o właǳę mięǳy Cezarem a Pompeగuszem Katon stanął po stronie tego ostatniego, a గego klęskę uznał za równoznaczną upadkowi republiki i z tego powodu popełnił samobóగstwo w Utyce (stąd zwany గest też Katonem Utyceńskim). [przypis edytorski] ¹⁹Jasiński, Jakub (–) — gen. podczas insurekcగi kościuszkowskieగ, dowoǳił powstaniem w Wilnie; zginął podczas Rzezi Pragi  listopada  r. broniąc Warszawy przed woగskami Suworowa. [przypis edytorski] ²⁰Korsak, Tadeusz (–) — dowoǳił pospolitym ruszeniem w okolicach Wilna podczas powstania kościuszkowskiego; zginął podczas Rzezi Pragi  listopada  r. broniąc Warszawy przed woగskami Suworowa. [przypis edytorski] A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  Stoగą na szańcach²¹ Pragi, na stosach Moskali, Siekąc wrogów, a Praga గuż się wkoło pali. Nawet stary stoగący zegar kurantowy²² W drewnianeగ szafie poznał, u wniścia²³ alkowy²⁴; I z ǳiecinną radością pociągnął za sznurek, By stary Dąbrowskiego usłyszeć mazurek. Biegał po całym domu i szukał komnaty, Gǳie mieszkał ǳieckiem będąc, przed ǳiesięciu laty. Dom, Kobieta Wchoǳi, cofnął się, toczył zdumione źrenice Po ścianach: w teగ komnacie mieszkanie kobiéce! Któż by tu mieszkał? Stary stryగ nie był żonaty; A ciotka w Petersburgu mieszkała przed laty. To nie był ochmistrzyni²⁵ pokóగ? Fortepiano? Na nim nuty i książki; wszystko porzucano Niedbale i bezładnie: nieporządek miły! Niestare były rączki, co గe tak rzuciły. Tuż i sukienka biała, świeżo z kołka zdగęta Do ubrania, na krzesła poręczu rozpięta; A na oknach donice z pachnącymi ziołki, Okno Geranium, lewkonĳa²⁶, astry i fiగołki. Podróżny stanął w గednym z okien — nowe ǳiwo: W saǳie, na brzegu niegdyś zarosłym pokrzywą, Ogród Był maleńki ogródek ścieżkami porznięty²⁷, Pełen bukietów trawy angielskieగ i mięty. Drewniany, drobny, w cyę powiązany płotek²⁸ Połyskał się wstążkami గaskrawych stokrotek; Grządki, widać, że były świeżo polewane, Tuż stało wody pełne naczynie blaszane, Ale nigǳie nie widać było ogrodniczki; Tylko co wyszła: గeszcze kołyszą się drzwiczki Świeżo trącone, blisko drzwi ślad widać nóżki Na piasku, bez trzewika była i pończoszki; Na piasku drobnym, suchym, białym na kształt śniegu, Ślad wyraźny, lecz lekki, odgadniesz, że w biegu Chybkim²⁹ był zostawiony nóżkami drobnemi Od kogoś³⁰, co zaledwie dotykał się ziemi. Podróżny długo w oknie stał patrząc, dumaగąc, Wonnymi powiewami kwiatów oddychaగąc. Oblicze aż na krzaki fiగołkowe skłonił, Oczyma ciekawymi po drożynach gonił I znowu గe na drobnych śladach zatrzymywał, Myślał o nich i, czyగe były, odgadywał. Przypadkiem oczy podniósł, i tuż na parkanie Stróగ, Kobieta ²¹szaniec — ziemne umocnienie składaగące się z wału i rowu, stosowane do końca XIX w. w celu obrony stanowisk artylerii. [przypis edytorski] ²²kurantowy — posiadaగący kurant, czyli mechanizm umieszczony w zegarze wygrywaగący గakąś melodię. [przypis edytorski] ²³wniście (daw.) — weగście. [przypis edytorski] ²⁴alkowa (daw.) — wnęka lub pokoik sypialny. [przypis edytorski] ²⁵ochmistrzyni (daw.) — kobieta maగąca naǳór nad żeńską służbą na dworze królewskim lub magnackim; kobieta zarząǳaగąca gospodarstwem w dużym maగątku. [przypis edytorski] ²⁶lewkonia — ozdobna roślina o silnie pachnących kwiatach. [przypis edytorski] ²⁷porznięty — ǳiś: porżnięty. [przypis edytorski] ²⁸w cyfrę powiązany płotek — płotek zbudowany z patyków a. sztachetek powiązanych na krzyż w taki sposób, że tworzą znak X, przypominaగąc cyy rzymskie. [przypis edytorski] ²⁹chybki (daw.) — szybki i zwinny. [przypis edytorski] ³⁰od kogoś — tu: przez kogoś. [przypis edytorski] A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  Stała młoda ǳiewczyna… Białe గeగ ubranie Wysmukłą postać tylko aż do piersi kryగe, Odsłaniaగąc ramiona i łabęǳią szyగę. W takim Litwinka tylko choǳić zwykła z rana, W takim nigdy nie bywa od mężczyzn wiǳiana: Więc choć świadka nie miała, założyła ręce Na piersiach, przydawaగąc zasłony sukience. Włos w pukle nierozwity, lecz w węzełki małe Pokręcony, schowany w drobne strączki białe, ǲiwnie ozdabiał głowę: bo od słońca blasku Świecił się గak korona na świętych obrazku. Twarzy nie było widać; zwrócona na pole Szukała kogoś okiem, daleko, na dole; Uగrzała, zaśmiała się i klasnęła w dłonie, Jak biały ptak zleciała z parkanu na błonie³¹, I wionęła ogrodem, przez płotki, przez kwiaty, I po desce oparteగ o ścianę komnaty… Nim spostrzegł się, wleciała przez okno, świecąca, Kobieta, Mężczyzna, Nagła, cicha i lekka, గak światłość miesiąca. Spotkanie Nucąc chwyciła suknie, biegła do zwierciadła: Wtem uగrzała młoǳieńca i z rąk గeగ wypadła Suknia, a twarz od strachu i ǳiwu pobladła. Twarz podróżnego barwą spłonęła rumianą, Jak obłok, gdy z గutrzenką napotka się raną³². Skromny młoǳieniec oczy zmrużył i przysłonił, Chciał coś mówić, przepraszać; tylko się ukłonił I cofnął się. ǲiewica krzyknęła boleśnie, Niewyraźnie, గak ǳiecko przestraszone we śnie; Podróżny zląkł się, spoగrzał; lecz గuż గeగ nie było. Wyszedł zmieszany i czuł, że mu serce biło Głośno, i sam nie wieǳiał, czy go miało śmieszyć To ǳiwaczne spotkanie, czy wstyǳić, czy cieszyć. Tymczasem na folwarku nie uszło baczności, Że przed ganek zaగechał któryś z nowych gości. Gość, Obyczaగe Już konie w staగnią wzięto, గuż im hoగnie dano, Jako w porządnym domu, i obrok, i siano: Bo Sęǳia nigdy nie chciał, według noweగ mody, Odsyłać koni gości Żydom do gospody. Słuǳy nie wyszli witać; ale nie myśl wcale, Gospodarz, Sługa Aby w domu Sęǳiego³³ służono niedbale: Słuǳy czekaగą, nim się pan Woగski³⁴ ubierze, Który teraz za domem urząǳał wieczerzę. On pana zastępuగe i on, w niebytności Pana, zwykł sam przyగmować i zabawiać gości ³¹błonie — duża przestrzeń, równina pokryta trawą. [przypis edytorski] ³²rany (daw.) — wczesny. [przypis edytorski] ³³w domu Sęǳiego — Rząd rosyగski nigdy w kraగach podbitych nie obala od razu praw i instytucగi cywilnych, ale గe powoli ukazami podkopuగe i roztacza. W Małorosగi na przykład utrzymano aż do ostatnich czasów Statut Litewski, ukazami odmieniony. Litwie zostawiono całe dawne urząǳenie sądów cywilnych i kryminalnych. Obierani są więc po dawnemu sęǳiowie ziemscy i groǳcy w powiatach i sęǳiowie główni w guberniach. Ale że apelacగa iǳie do Petersburga, do mnogich różnego stopnia instancగi, przy sądach więc mieగscowych ledwie pozostał cień dawneగ powagi tradycyగneగ. [przypis autorski] ³⁴pan Wojski — Woగski (tribunus) bywał niegdyś z urzędu opiekunem żon i ǳieci szlachty w czasie pospolitego ruszenia. Od dawnego czasu urząd ten bez obowiązków stał się tytularnym. W Litwie గest zwyczaగem, iż osobom poważnym nadaగe się przez grzeczność గakikolwiek tytuł dawny. Mianuగą na przykład sąsieǳi przyగaciela swego Oboźnym, Stolnikiem lub Podczaszym. Rząd rosyగski zabraniał podobnych tytułów i pragnąłby గe śmiesznością okryć, a wprowaǳić na ich mieగsce tytułowanie podług rang swoగeగ hierarchii, do któreగ Litwini dotąd wielki wstręt maగą. [przypis autorski] A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  (Daleki krewny pański i przyగaciel domu). Wiǳąc gościa, na folwark dążył po kryగomu, Bo nie mógł wyగść spotykać w tkackim pudermanie³⁵; Wǳiał więc గak mógł naగpręǳeగ nieǳielne ubranie Nagotowane z rana, bo od rana wieǳiał, Że u wieczerzy bęǳie z mnóstwem gości sieǳiał. Pan Woగski poznał z dala, ręce rozkrzyżował I z krzykiem podróżnego ściskał i całował. Spotkanie Zaczęła się ta prędka, zmieszana rozmowa, W któreగ lat kilku ǳieగe chciano zamknąć w słowa Krótkie i poplątane, w ciąg powieści, pytań, Wykrzykników i westchnień, i nowych powitań. Gdy się pan Woగski dosyć napytał, nabadał, Na samym końcu ǳieగe tego dnia powiadał. «Dobrze móగ Tadeuszu, (bo tak nazywano Młoǳieńca, który nosił Kościuszkowskie miano Na pamiątkę, że w czasie woగny się uroǳił) Dobrze móగ Tadeuszu, żeś się ǳiś nagoǳił Do domu, właśnie kiedy mamy panien wiele. Stryగaszek myśli wkrótce sprawić ci wesele; Jest z czego wybrać; u nas towarzystwo liczne Od dni kilku zbiera się na sądy graniczne, Dla skończenia dawnego z panem Hrabią sporu. I pan Hrabia ma గutro sam zగechać do dworu; Podkomorzy³⁶ గuż zగechał z żoną i z córkami. Młoǳież poszła do lasu bawić się strzelbami, A starzy i kobiety żniwo oglądaగą Pod lasem i tam pewnie na młoǳież czekaగą. Póగǳiemy, గeśli zechcesz, i wkrótce spotkamy Stryగaszka, Podkomorstwo i szanowne damy». Pan Woగski z Tadeuszem idą pod las drogą, I గeszcze się do woli nagadać nie mogą. Słońce ostatnich kresów nieba dochoǳiło, Mnieగ silnie, ale szerzeగ niż we dnie świeciło, Słońce, Wieczór Całe zaczerwienione, గak zdrowe oblicze Gospodarz Gospodarza, gdy prace skończywszy rolnicze Na spoczynek powraca. Już krąg promienisty Las Spuszcza się na wierzch boru i గuż pomrok mglisty, Napełniaగąc wierzchołki i gałęzie drzewa, Cały las wiąże w గedno i గakoby zlewa; I bór czernił się na kształt ogromnego gmachu, Słońce nad nim czerwone గak pożar na dachu. Wtem zapadło do głębi; గeszcze przez konary Błysnęło, గako świeca przez okiennic szpary, I zgasło. I wnet sierpy gromadnie ǳwoniące Praca, Pan, Chłop, Natura We zbożach, i grabliska suwane po łące, Ucichły i stanęły: tak pan Sęǳia każe, U niego ze dniem kończą pracę gospodarze. ³⁵puderman — płaszcz osłaniaగący przed kurzem; krótka peleryna zakładana na ubranie podczas czesania i pudrowania. [przypis edytorski] ³⁶podkomorzy — Podkomorzy, niegdyś urzędnik znakomity i poważny, Princeps Nobilitatis, za rządu rosyగskiego stał się tylko tytularnym. Sąǳił గeszcze niekiedy sprawy graniczne, ale na koniec i tę część గurysdykcగi utracił. Teraz zastępuగe czasem marszałka i mianuగe komorników, czyli mierniczych powiatowych. [przypis autorski] A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  «Pan świata wie, గak długo pracować potrzeba; Słońce, Jego robotnik, kiedy znĳǳie³⁷ z nieba, Czas i ziemianinowi ustępować z pola». Tak zwykł mawiać pan Sęǳia, a Sęǳiego wola Była Ekonomowi poczciwemu świętą; Bo nawet wozy, w które గuż składać zaczęto Kopę żyta, niepełne గadą do stodoły: Cieszą się z niezwyczaగneగ ich lekkości woły. Właśnie z lasu wracało towarzystwo całe, Wesołe, lecz w porządku. Naprzód ǳieci małe Obyczaగe, Grzeczność Z dozorcą, potem Sęǳia szedł z Podkomorzyną, Obok pan Podkomorzy otoczon roǳiną; Panny tuż za starszymi, a młoǳież na boku; Panny szły przed młoǳieżą o గakie pół kroku (Tak każe przyzwoitość). Nikt tam nie rozprawiał O porządku, nikt mężczyzn i dam nie ustawiał: A każdy mimowolnie porządku pilnował; Bo Sęǳia w domu dawne obyczaగe chował, I nigdy nie dozwalał, by chybiano względu Dla wieku, uroǳenia, rozumu, urzędu. Tym ładem, mawiał, domy i narody słyną, Z గego upadkiem domy i narody giną. Więc do porządku wykli domowi i słuǳy; I przyగezdny gość, krewny albo człowiek cuǳy, Gdy Sęǳiego nawieǳił, skoro pobył mało, Przyగmował zwyczaగ, którym wszystko oddychało. Krótkie były Sęǳiego z synowcem witania: Dał mu poważnie rękę do pocałowania, Gospodarz, Gość I w skroń ucałowawszy uprzeగmie pozdrowił; A choć przez wzgląd na gości niewiele z nim mówił, Widać było z łez, które wylotem kontusza³⁸ Otarł prędko, గak kochał pana Tadeusza. W ślad gospodarza wszystko ze żniwa i z boru, I z łąk, i z pastwisk razem wracało do dworu. Gospodarz, Zwierzęta, Wieczór Tu owiec trzoda becząc w ulice się tłoczy I wznosi chmurę pyłu; daleగ z wolna kroczy Stado cielic tyrolskich z mosiężnymi ǳwonki; Tam konie rżące lecą ze skoszoneగ łąki: Wszystko bieży³⁹ ku studni, któreగ ramię z drzewa Raz wraz skrzypi i napóగ w koryta rozlewa. Sęǳia, choć utruǳony, chociaż w gronie gości, Nie chybił gospodarskieగ, ważneగ powinności: Udał się sam ku studni. Naగlepieగ z wieczora Gospodarz wiǳi, w గakim stanie గest obora. Dozoru tego nigdy sługom nie poruczy⁴⁰; Bo Sęǳia wie, że oko pańskie konia tuczy. ³⁷znĳść (daw.) — zeగść. [przypis edytorski] ³⁸kontusz — wierzchni stróగ męski, długa suknia zapinana z przodu, z rozciętymi rękawami. [przypis edytorski] ³⁹bieżyć (daw.) — iść, zmierzać. [przypis edytorski] ⁴⁰poruczyć — powierzyć komuś z zaufaniem zrobienie czegoś. [przypis edytorski] A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  Woగski z Woźnym⁴¹ Protazym ze świecami w sieni Stali i rozprawiali, nieco poróżnieni: Bo w niebytność Woగskiego Woźny po kryగomu Kazał stoły z wieczerzą powynosić z domu, I ustawić co pręǳeగ w pośrodku zamczyska, Którego widne były pod lasem zwaliska. Po cóż te przenosiny? Pan Woగski się krzywił I przepraszał Sęǳiego; Sęǳia się zaǳiwił, Lecz stało się: గuż późno i trudno zaraǳić, Wolał gości przeprosić i w pustki prowaǳić. Po droǳe Woźny ciągle Sęǳiemu tłumaczył, Dlaczego urząǳenie pańskie przeinaczył: We dworze żadna izba nie ma obszerności Dostateczneగ dla tylu, tak szanownych gości, W zamku sień wielka, గeszcze dobrze zachowana, Sklepienie całe — wprawǳie pękła గedna ściana, Okna bez szyb, lecz latem nic to nie zawaǳi; Bliskość piwnic wygodna służąceగ czelaǳi⁴². Tak mówiąc na Sęǳiego mrugał; widać z miny, Że miał i taił inne, ważnieగsze przyczyny. O dwa tysiące kroków zamek stał za domem, Okazały budową, poważny ogromem, Zamek ǲieǳictwo starożytneగ roǳiny Horeszków; ǲieǳic zginął był w czasie kraగowych zamieszków. Dobra całe zniszczone sekwestrami⁴³ rządu, Bezładnością opieki, wyrokami sądu, W cząstce spadły dalekim krewnym po kąǳieli⁴⁴, A resztę rozǳielono mięǳy wierzycieli. Zamku żaden wziąć nie chciał, bo w szlacheckim stanie Trudno było wyłożyć koszt na utrzymanie; Lecz Hrabia, sąsiad bliski, gdy wyszedł z opieki, Panicz bogaty, krewny Horeszków daleki, Przyగechawszy z woగażu⁴⁵ upodobał mury, Tłumacząc, że gotyckieగ są architektury; Choć Sęǳia z dokumentów przekonywał o tem, Że architekt był maగstrem z Wilna, nie zaś Gotem. Dość, że Hrabia chciał zamku. Właśnie i Sęǳiemu Konflikt, Sąd Przyszła nagle taż chętka, nie wiadomo czemu. Zaczęli proces w ziemstwie, potem w głównym sąǳie, W senacie, znowu w ziemstwie i guberskim rząǳie; Wreszcie, po wielu kosztach i ukazach⁴⁶ licznych, Sprawa wróciła znowu do sądów granicznych. Słusznie Woźny powiadał, że w zamkoweగ sieni Zmieści się i palestra⁴⁷, i goście proszeni. Sień wielka గak refektarz⁴⁸, z wypukłym sklepieniem Na filarach, podłoga wysłana kamieniem, ⁴¹woźny — Woźny albo గenerał, wybrany uchwałą trybunalską lub sądową ze szlachty osiadłeగ, roznosił pozwy, ogłaszał intromisగe, robił wizగe, przywoływał aktoraty etc. Pospolicie drobna szlachta urząd ten sprawowała. [przypis autorski] ⁴²czeladź (daw.) — służba u magnatów i szlachty. [przypis edytorski] ⁴³sekwestr — zaగęcie maగątku w celu zapewnienia realizacగi dochoǳonego roszczenia. [przypis edytorski] ⁴⁴kąǳiel (daw.) — linia żeńska roǳiny. [przypis edytorski] ⁴⁵wojaż (z .) — podróż. [przypis edytorski] ⁴⁶ukaz — w daw. Rosగi zarząǳenie wydane przez cara. [przypis edytorski] ⁴⁷palestra — ogół adwokatów; adwokatura. [przypis edytorski] ⁴⁸refektarz (daw.) — sala గadalna. [przypis edytorski] A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  Ściany bez żadnych ozdób, ale mur chędogi; Sterczały wkoło sarnie i గelenie rogi Z napisami, gǳie, kiedy te łupy zdobyte; Tuż myśliwców herbowne kleగnoty wyryte, I stoi wypisany każdy po imieniu; Herb Horeszków, Półkozic, గaśniał na sklepieniu. Goście weszli w porządku i stanęli kołem. Podkomorzy⁴⁹ naగwyższe brał mieగsce za stołem; Jeǳenie, Obyczaగe Z wieku mu i z urzędu ten zaszczyt należy, Idąc kłaniał się damom, starcom i młoǳieży. Przy nim stał kwestarz⁵⁰, Sęǳia tuż przy bernardynie. Bernardyn zmówił krótki pacierz po łacinie; Mężczyznom dano wódkę; wtenczas wszyscy siedli, I chołoǳiec⁵¹ litewski milcząc żwawo గedli. Pan Tadeusz, choć młoǳik, ale prawem gościa Wysoko siadł przy damach obok గegomościa; Mięǳy nim i stryగaszkiem గedno pozostało Puste mieగsce, గak gdyby na kogoś czekało. Stryగ nieraz na to mieగsce i na drzwi poglądał, Jakby czyగegoś przyగścia był pewny i żądał. I Tadeusz wzrok stryగa ku drzwiom odprowaǳał, I z nim na mieగscu pustym oczy swe osaǳał. ǲiwna rzecz! mieగsca wkoło są sieǳeniem ǳiewic⁵², Jeǳenie, Obyczaగe, Na które mógłby spoగrzeć bez wstydu królewic, Mężczyzna, Kobieta Wszystkie zacnie zroǳone, każda młoda, ładna: Tadeusz tam pogląda, gǳie nie sieǳi żadna. To mieగsce గest zagadką; młodź lubi zagadki; Roztargniony, do swoగeగ nadobneగ sąsiadki Ledwo słów kilka wyrzekł, do Podkomorzanki; Nie zmienia గeగ talerzów, nie nalewa szklanki, I panien nie zabawia przez rozmowy grzeczne, Z których by wychowanie poznano stołeczne; To గedno puste mieగsce nęci go i mami, Już nie puste, bo on గe napełnił myślami. Po tym mieగscu biegało domysłów tysiące, Jako po deszczu żabki na samotneగ łące; Śród nich గedna króluగe postać, గak w pogodę Lilia గezior skroń białą wznosząca nad wodę. Dano trzecią potrawę. Wtem pan Podkomorzy, Wlawszy kropelkę wina w szklankę panny Róży, A młodszeగ przysunąwszy z talerzem ogórki, Rzekł: «Muszę గa wam służyć, moగe panny córki, Choć stary i niezgrabny». Zatem się rzuciło Kilku młodych od stołu i pannom służyło. Sęǳia, z boku rzuciwszy wzrok na Tadeusza I poprawiwszy nieco wylotów kontusza, Nalał węgrzyna⁵³ i rzekł: «ǲiś, nowym zwyczaగem, Nauka, Obyczaగe, My na naukę młoǳież do stolicy daగem; ǲieǳictwo ⁴⁹podkomorzy — od XIV w. urzędnik ziemski rozstrzygaగący spory graniczne. [przypis edytorski] ⁵⁰kwestarz (daw.) — członek zakonu żebrzącego, zbieraగący datki (kwestuగący) na utrzymanie klasztoru. [przypis edytorski] ⁵¹chołoǳiec — roǳaగ zupy współcześnie nazywany chłodnikiem; zabielany barszcz z buraków podawany na zimno. [przypis edytorski] ⁵²ǳiewica (daw.) — młoda, niezamężna kobieta. [przypis edytorski] ⁵³węgrzyn (daw.) — słodkie wino węgierskie. [przypis edytorski] A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  I nie przeczym, że nasi synowie i wnuki Maగą od starych więceగ książkoweగ nauki; Ale co ǳień postrzegam, గak młodź cierpi na tem, Że nie ma szkół uczących żyć z ludźmi i światem. Dawnieగ na dwory pańskie గachał⁵⁴ szlachcic młody; Ja sam lat ǳiesięć byłem dworskim Woగewody, Oగca Podkomorzego, mościwego pana (Mówiąc, Podkomorzemu ścisnął za kolana); On mnie radą do usług publicznych sposobił, Z opieki nie wypuścił, aż człowiekiem zrobił. W mym domu wiecznie bęǳie గego pamięć droga, Co ǳień za duszę గego proszę Pana Boga. Jeślim tyle na గego nie korzystał dworze Jak druǳy, i wróciwszy w domu ziemię orzę, Gdy inni, więceగ godni Woగewody względów, Doszli potem naగwyższych kraగowych urzędów, Przynaగmnieగ tom skorzystał, że mi w moim domu Grzeczność, Pozycగa Nikt nigdy nie zarzuci, bym uchybił komu społeczna W uczciwości, w grzeczności; a powiem to śmiało, Grzeczność nie గest nauką łatwą ani małą. Niełatwą, bo nie na tym kończy się, గak nogą Zręcznie wierzgnąć, z uśmiechem witać lada kogo; Bo taka grzeczność modna, zda mi się kupiecka, Ale nie staropolska, ani też szlachecka. Grzeczność wszystkim należy, lecz każdemu inna; Bo nie గest bez grzeczności i miłość ǳiecinna, I wzgląd męża dla żony przy luǳiach, i pana Dla sług swoich, a w każdeగ గest pewna odmiana. Trzeba się długo uczyć, ażeby nie zbłąǳić Historia, Obyczaగe I każdemu powinną⁵⁵ uczciwość wyrząǳić. I starzy się uczyli; u panów rozmowa, Była to historyగa żyగąca kraగowa, A mięǳy szlachtą ǳieగe domowe powiatu. Dawano przez to poznać szlachcicowi bratu, Że wszyscy o nim wieǳą, lekce go nie ważą; Więc szlachcic obyczaగe swe trzymał pod strażą. ǲiś człowieka nie pytaగ: co zacz? kto go roǳi? Pieniąǳ, Obraz świata Z kim on żył? co porabiał? Każdy gǳie chce wchoǳi, Byle nie szpieg rządowy i byle nie w nęǳy. Jak ów Wespazyగanus nie wąchał pienięǳy⁵⁶ I nie chciał wieǳieć, skąd są, z గakich rąk i kraగów, Tak nie chcą znać człowieka rodu, obyczaగów! Dość, że ważny i że się stempel na nim wiǳi, Więc szanuగą przyగaciół గak pieniąǳe Żyǳi». To mówiąc, Sęǳia gości obeగrzał porządkiem; Bo choć zawsze i płynnie mówił, i z rozsądkiem, Słowo, Obyczaగe Wieǳiał, że niecierpliwa młoǳież teraźnieగsza, Że గą nuǳi rzecz długa, choć naగwymownieగsza. Ale wszyscy słuchali w milczeniu głębokiem. Sęǳia Podkomorzego zdał się raǳić okiem; ⁵⁴jachał (daw.) — ǳiś popr.: గechał. [przypis edytorski] ⁵⁵powinny — tu: należny, stosowny. [przypis edytorski] ⁵⁶Wespazyjanus nie wąchał pienięǳy — Wespazగan ( n.e.– n.e.), właśc. Titus Flavius Vespasianus cesarz rzymski, założyciel dynastii Flawiuszów, reformator i reorganizator państwa rzym.; do tradycగi weszło kilka గego sentencగi, m.in. pecunia non olet (łac.): pieniąǳe nie śmierǳą, zdanie to miało być komentarzem do గego decyzగi o wprowaǳeniu podatku od toalet publicznych. [przypis edytorski] A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  Podkomorzy pochwałą rzeczy nie przerywał, Ale częstym skinieniem głowy potakiwał. Sęǳia milczał, on గeszcze skinieniem przyzwalał; Więc Sęǳia గego puchar i swóగ kielich nalał, I daleగ mówił: «Grzeczność nie గest rzeczą małą: Grzeczność, Pozycగa społeczna, Kobieta, Mężczyzna Kiedy się człowiek uczy ważyć, గak przystało, Drugich wiek, uroǳenie, cnoty, obyczaగe, Wtenczas i swoగą ważność zarazem poznaగe: Jak na szalach, żebyśmy nasz ciężar poznali, Musim kogoś posaǳić na przeciwneగ szali. Zaś godna గest waszmościów uwagi osobneగ Grzeczność, którą powinna młodź dla płci nadobneగ; Zwłaszcza gdy zacność domu, fortuny szczodroty Obగaśniaగą wroǳone wǳięki i przymioty. Stąd droga do afektów i stąd się koగarzy Wspaniały domów soగusz. Tak myślili⁵⁷ starzy. A zatem…» Tu Pan Sęǳia nagłym zwrotem głowy Skinął na Tadeusza, rzucił wzrok surowy: Znać było, że przychoǳił గuż do wniosków mowy. Wtem brząknął w tabakierę⁵⁸ złotą Podkomorzy, I rzekł: «Móగ Sęǳio, dawnieగ było గeszcze gorzéగ! Moda, Obyczaగe, Starość, Młodość, Przemiana, Naród Teraz, nie wiem, czy moda i nas starych zmienia, Czy młoǳież lepsza, ale wiǳę mnieగ zgorszenia. Ach, గa pamiętam czasy, kiedy do oగczyzny, Pierwszy raz zawitała moda ancuszczyzny! Gdy raptem paniczyki młode⁵⁹ z cuǳych kraగów Wtargnęli do nas hordą gorszą od Nogaగów⁶⁰, Prześladuగąc w oగczyźnie Boga, przodków wiarę, Prawa i obyczaగe, nawet suknie stare. Żałośnie było wiǳieć wyżółkłych młokosów, Gadaగących przez nosy, a często bez nosów, Opatrzonych w broszurki i w różne gazety, Głoszących nowe wiary, prawa, toalety⁶¹. Miała nad umysłami wielką moc ta tłuszcza; Bóg, Kara, Rozum Bo Pan Bóg, kiedy karę na naród przypuszcza, Odbiera naprzód rozum od obywateli. I tak, mędrsi fircykom oprzeć się nie śmieli, I zląkł ich się గak dżumy గakieగ cały naród, Bo గuż sam wewnątrz siebie czuł choroby zaród. Krzyczano na modnisiów, a brano z nich wzory; Przebranie, Stróగ, Obcy Zmieniano wiarę, mowę, prawa i ubiory. Była to maszkarada, zapustna⁶² swawola, Po któreగ miał przyగść wkrótce wielki post — niewola! Pamiętam, chociaż byłem wtenczas małe ǳiecię, Kiedy do oగca mego, w Oszmiańskim powiecie, Przyగechał pan Podczaszyc na ancuskim wózku, Pierwszy człowiek, co w Litwie choǳił po ancusku. Biegali wszyscy za nim, గakby za rarogiem⁶³, ⁵⁷myślili (daw.) — ǳiś popr.: myśleli. [przypis edytorski] ⁵⁸tabakiera — płaskie pudełeczko na tabakę. [przypis edytorski] ⁵⁹młode — w inneగ wersగi tekstu w tym mieగscu: obce. [przypis edytorski] ⁶⁰Nogajowie — turecki lud zamieszkuగący Kaukaz. [przypis edytorski] ⁶¹toaleta (daw.) — elegancka suknia przeznaczona na specగalne uroczystości. [przypis edytorski] ⁶²zapustny (daw.) — karnawałowy. [przypis edytorski] ⁶³raróg — Raróg, ptak z gatunku గastrzębia. Wiadomo, że za గastrzębiami drobne ptastwo, szczególnie గaskółki, tłumnie upęǳaగą się. Stąd przysłowie: latać గak za rarogiem. [raróg: gatunek ptaka drapieżnego z rzędu A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  Zazdroszczono domowi, przed którego progiem Stanęła Podczaszyca dwukolna dryndulka, Która się po ancusku zwała karyగulka: Zamiast lokaగów, w kielni sieǳiały dwa pieski, A na kozłach Niemczysko chude na kształt deski; Nogi miał długie, cienkie గak od chmielu tyki, W pończochach, ze srebrnymi klamrami trzewiki, Peruka z harbaగtelem⁶⁴ zawiązanym w miechu. Starzy na on ekwipaż⁶⁵ parskali ze śmiechu, A chłopi żegnali się, mówiąc: że po świecie Jeźǳi wenecki diabeł w niemieckieగ karecie. Sam Podczaszyc గaki był, opisywać długo; Dosyć, że się nam zdawał małpą lub papugą W wielkieగ peruce, którą do złotego runa On lubił porównywać, a my do kołtuna. Jeśli kto i czuł wtenczas, że polskie ubranie Pięknieగsze గest niż obceగ mody małpowanie, Milczał; bo by krzyczała młoǳież, że przeszkaǳa Kulturze, że tamuగe progresy, że zdraǳa! Taka była przesądów owoczesnych właǳa! Podczaszyc zapowieǳiał, że nas reformować, Cywilizować bęǳie i konstytuować; Nauka, Prawda, Moda Ogłosił nam, że గacyś Francuzi wymówni Zrobili wynalazek: iż luǳie są równi… Choć o tym dawno w Pańskim⁶⁶ pisano Zakonie⁶⁷, I każdy ksiąǳ toż samo gada na ambonie. Nauka dawną była, szło o గeగ pełnienie! Lecz wtenczas panowało takie oślepienie, Że nie wierzono rzeczom naగdawnieగszym w świecie, Jeśli ich nie czytano w ancuskieగ gazecie. Podczaszyc, mimo równość, wziął tytuł markiża; Wiadomo, że tytuły przychoǳą z Paryża, A natenczas tam w moǳie był tytuł markiża. Jakoż, kiedy się moda odmieniła z laty, Tenże sam markiż przybrał tytuł demokraty; Wreszcie z odmienną modą, pod Napoleonem, Demokrata przyగechał z Paryża baronem; Gdyby żył dłużeగ, może nową alternatą⁶⁸, Z barona przechrzciłby się kiedyś demokratą. Bo Paryż częstą mody odmianą się chlubi; A co Francuz wymyśli, to Polak polubi. Polak Chwała Bogu, że teraz, గeśli nasza młoǳież Wyగeżdża za granicę, to గuż nie po oǳież, Polak, Polska, Walka, Emigrant, Młodość, Nie szukać prawodawstwa w drukarskich kramarniach Starość, Wolność Lub wymowy uczyć się w paryskich kawiarniach. sokołowatych, występuగe na równinach, łąkach i stepach oraz obszarach skalistych Eurazగi, osiąga rozmiary ciała przekraczaగące  cm przy rozpiętości skrzydeł do  cm; wszechstronny myśliwy, poluగe na gryzonie, ssaki (np. zaగące), ptaki (kuropatwy, cietrzewie, kaczki, gęsi i łabęǳie); tradycyగnie wykorzystywany w sokolnictwie, obecnie pod ochroną; w mit. słowiańskieగ raróg, związany z bogiem nieba i ognia Swarogiem, to demon ognia, przynoszący szczęście, pokrewny występuగącemu w ros. opowieściach lud. żar-ptakowi: powieǳenie o uganianiu się za rarogiem może być związane raczeగ z tymi mityczno-baśniowymi wyobrażeniami; red. WL]. [przypis autorski] ⁶⁴harbajtel — siatka zakładana na włosy z tyłu peruki. [przypis edytorski] ⁶⁵ekwipaż (daw.) — lekki, luksusowy poగazd konny. [przypis edytorski] ⁶⁶Pański — tu: Boski; (pochoǳący od) Pana Boga. [przypis edytorski] ⁶⁷Zakon (daw.) — Testament గako część Biblii. [przypis edytorski] ⁶⁸alternata (z łac.) — przemiana. [przypis edytorski] A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  Bo teraz Napoleon, człek mądry a prędki, Nie daగe czasu szukać mody i gawędki. Teraz grzmi oręż, a nam starym serca rosną, Że znowu o Polakach tak na świecie głośno; Jest sława, a więc bęǳie i Rzeczpospolita! Zawżdy z wawrzynów⁶⁹ drzewo wolności wykwita. Tylko smutno, że nam, ach, tak się lata wleką W nieczynności! a oni tak zawsze daleko! Tak długo czekać! nawet tak rzadka nowina — Oగcze Robaku (ciszeగ rzekł do bernardyna), Słyszałem, żeś zza Niemna odebrał wiadomość; Może też co o naszym woగsku wie Jegomość?» — «Nic a nic» odpowieǳiał Robak oboగętnie, (Widać było, że słuchał rozmowy niechętnie) «Mnie polityka nuǳi; గeżeli z Warszawy Mam list, to rzecz zakonna, to są nasze sprawy Bernardyńskie: cóż o tym gadać u wieczerzy; Są tu świeccy, do których nic to nie należy». Tak mówiąc, spoగrzał zyzem⁷⁰, gǳie śród biesiadników Sieǳiał gość, Moskal; był to pan kapitan Ryków, Rosగanin, Polak, Walka, Przyగaźń Stary żołnierz, stał w bliskieగ wiosce na kwaterze, Pan Sęǳia go przez grzeczność prosił na wieczerzę. Ryków గadł smaczno, mało wdawał się w rozmowę, Lecz na wzmiankę Warszawy, rzekł podniósłszy głowę: «Pan Podkomorzy! Oగ wy! Pan zawsze ciekawy O Bonaparta, zawsze wam tam do Warszawy! He! Oగczyzna! Ja nie szpieg, a po polsku umiem, — Oగczyzna! గa to czuగę wszystko, గa rozumiem! Wy Polaki, గa Ruski: teraz się nie bĳem, Jest armistycగum⁷¹, to my razem గemy, pĳem. Często na awanpostach⁷² nasz z Francuzem gada, Pĳe wódkę; గak krzykną ura! — kanonada. Ruskie przysłowie: z kim się bĳę, tego lubię; Gładź drużkę⁷³ గak po duszy, a bĳ గak po szubie⁷⁴. Ja mówię, bęǳie woగna u nas. Do Maగora Płuta, adiutant sztabu przyగechał zawczora: Gotować się do marszu! Póగǳiem, czy pod Turka, Czy na Francuza; oగ ten Bonapart figurka! Bez Suwarowa⁷⁵ to on może nas wytuza⁷⁶. U nas w pułku gadano, గak szli na Francuza, Że Bonapart czarował⁷⁷: no, tak i Suwarów ⁶⁹wawrzyn — laur; drzewko o wiecznie zielonych, aromatycznych liściach; symbol chwały zwycięstwa. [przypis edytorski] ⁷⁰zyz (daw.) — zez. [przypis edytorski] ⁷¹armistycjum (daw.) — rozeగm, zawieszenie broni. [przypis edytorski] ⁷²awanpost (daw.) — wysunięta ku nieprzyగacielowi placówka ubezpieczaగąca. [przypis edytorski] ⁷³drużka (z ros.) — przyగaciel. [przypis edytorski] ⁷⁴szuba (daw.) — długie wierzchnie okrycie podbite futrem. [przypis edytorski] ⁷⁵Suwarow, Aleksandr Wasiǉewicz (–) — głównodowoǳący (generalissimus) armii carskieగ, marszałek polny Austrii, wybitny wóǳ i teoretyk woగskowości; walczył przeciw konfederacగi barskieగ w l. – (bitwy pod Orzechowem, Lanckoroną i Stołowiczami; oblężenie Wawelu), wykazał się umieగętnościami taktycznymi podczas woగen rosyగsko-tureckich (– i –; m.in. zdobycie twierǳy Izmaił), walnie przyczynił się do zwycięstwa Rosగi nad woగskami insurekcగi kościuszkowskieగ (odpowieǳialny za rzeź ludności Pragi podczas szturmu na Warszawę  XI ) i do  I  pozostał w Polsce గako dowódca woగsk okupacyగnych; brał również uǳiał w walkach drugieగ koalicగi antyancuskieగ z rewolucyగną Francగą dowoǳąc armią rosyగską i austriacką we Włoszech (m.in. bitwy nad Trebbią i pod Novi). [przypis edytorski] ⁷⁶wytuzać (daw.) — pobić, wytargać, wytarmosić. [przypis edytorski] ⁷⁷Że Bonapart czarował (…) — Mnóstwo krąży powieści mięǳy prostym ludem rosyగskim o czarach Bonapartego i Suwarowa. [przypis autorski] A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  Czarował; tak były czary przeciw czarów. Raz w bitwie, gǳie poǳiał się? szukać Bonaparta,— A on zmienił się w lisa, tak Suwarów w charta; Tak Bonaparte znowu w kota się przerzuca, Daleగ drzeć pazurami, a Suwarów w kuca. Obaczcież, co się stało w końcu z Bonapartą…» Tu Ryków przerwał i గadł; wtem, z potrawą czwartą Wszedł służący i raptem boczne drzwi otwarto. Weszła nowa osoba przystoగna i młoda. Jeగ zగawienie się nagłe, గeగ wzrost i uroda, Stróగ, Kobieta Jeగ ubiór zwrócił oczy; wszyscy గą witali, Prócz Tadeusza widać, że గą wszyscy znali. Kibić⁷⁸ miała wysmukłą, kształtną, pierś powabną, Suknię materyగalną, różową, గedwabną, Gors⁷⁹ wycięty, kołnierzyk z koronek, rękawki Krótkie; w ręku kręciła wachlarz dla zabawki (Bo nie było gorąco); wachlarz pozłocisty Powiewaగąc rozlewał deszcz iskier rzęsisty; Głowa do włosów, włosy pozwĳane w kręgi, W pukle, i przeplatane różowymi wstęgi, Pośród nich brylant, niby zakryty od oczu, Świecił się గako gwiazda w komety warkoczu: Słowem, ubiór galowy; szeptali nieగedni, Że zbyt wykwintny na wieś i na ǳień powszedni. Nóżek, choć suknia krótka, oko nie zobaczy, Bo biegła barǳo szybko, suwała się raczéగ Jako osóbki, które na trzykrólskie święta Przesuwaగą w గasełkach ukryte chłopięta. Biegła i wszystkich lekkim witaగąc ukłonem, Chciała usieść na mieగscu sobie zostawionem: Trudno było; bo krzeseł dla gości nie stało, Na czterech ławach cztery ich rzędy sieǳiało: Trzeba było rzęd ruszyć lub ławę przeskoczyć; Zręcznie mięǳy dwie ławy umiała się wtłoczyć, A potem, mięǳy rzędem sieǳących i stołem, Jak bilardowa kula toczyła się kołem. W biegu dotknęła blisko naszego młoǳiana; Uczepiwszy falbaną o czyగeś kolana, Pośliznęła się nieco i w tym roztargnieniu Na pana Tadeusza wsparła się ramieniu. Przeprosiwszy go grzecznie, na mieగscu swym siadła Pomięǳy nim i stryగem, ale nic nie గadła; Tylko się wachlowała, to wachlarza trzonek Kręciła, to kołnierzyk z brabanckich koronek⁸⁰ Poprawiała, to lekkim dotknięciem się ręki Muskała włosów pukle i wstąg గasnych pęki. Ta przerwa rozmów trwała గuż minut ze cztery. Tymczasem, w końcu stoła⁸¹, naprzód ciche szmery, A potem się zaczęły wpół głośne rozmowy; Mężczyźni rozsąǳali swe ǳisieగsze łowy. ⁷⁸kibić (daw.) — talia. [przypis edytorski] ⁷⁹gors — dekolt sukni. [przypis edytorski] ⁸⁰brabanckie koronki — koronki o wzorze wĳących się gałązek na tiulowym tle, wyrabiane w Brugii w XVII– XVIII w. [przypis edytorski] ⁸¹stoła — ǳiś popr. forma D. lp r.m.: stołu. [przypis edytorski] A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  Asesora z Reగentem⁸² wzmogła się uparta Polowanie, Kłótnia, Coraz głośnieగsza kłótnia o kusego Ambicగa ⁸³ charta, Którego posiadaniem pan Reగent się szczycił I utrzymywał, że on zaగąca pochwycił; Asesor zaś dowoǳił na złość Reగentowi, Że ta chwała należy chartu⁸⁴ Sokołowi. Pytano zdania innych; więc wszyscy dokoła Brali stronę Kusego albo też Sokoła, Ci గak znawcy, ci znowu గak naoczne świadki⁸⁵. Sęǳia na drugim końcu do noweగ sąsiadki Jeǳenie, Obyczaగe Rzekł półgłosem: «Przepraszam, musieliśmy siadać, Nie podobna wieczerzy na późnieగ odkładać: Goście głodni, choǳili daleko na pole; Myśliłem, że ǳiś z nami nie bęǳiesz przy stole». To rzekłszy, z Podkomorzym przy pełnym kielichu O politycznych sprawach rozmawiał po cichu. Gdy tak były zaగęte stołu strony obie, Tadeusz przyglądał się nieznaneగ osobie. Kobieta, Mężczyzna Przypomniał, że za pierwszym na mieగsce weగrzeniem Odgadnął zaraz, czyim miało być sieǳeniem. Rumienił się, serce mu biło naǳwyczaగnie: Więc rozwiązane wiǳiał swych domysłów taగnie! Więc było przeznaczono⁸⁶, by przy గego boku Usiadła owa piękność wiǳiana w pomroku! Wprawǳie zdała się teraz wzrostem dorodnieగsza, Bo ubrana, a ubiór powiększa i zmnieగsza. I włos u tamteగ wiǳiał krótki, గasnozłoty, A u teగ krucze długie zwĳały się sploty? Kolor musiał pochoǳić od słońca promieni, Którymi przy zachoǳie wszystko się czerwieni. Twarzy wówczas nie dostrzegł, nazbyt rychło znikła; Ale myśl twarz nadobną odgadywać zwykła: Myślił, że pewnie miała czarniutkie oczęta, Białą twarz, usta kraśne గak wiśnie bliźnięta; U teగ znalazł podobne oczy, usta, lica. W wieku może by była naగwiększa różnica: Ogrodniczka ǳiewczynką zdawała się małą, A pani ta niewiastą గuż w latach doగrzałą; Lecz młoǳież o piękności metrykę nie pyta, Bo młoǳieńcowi młodą గest każda kobiéta, Chłopcowi⁸⁷ każda piękność zda się rówiennicą⁸⁸, A niewinnemu każda kochanka ǳiewicą. Tadeusz, chociaż liczył lat blisko dwaǳieście, I od ǳieciństwa mieszkał w Wilnie, wielkim mieście, Miał za dozorcę księǳa, który go pilnował I w dawneగ surowości prawidłach wychował. ⁸²Asesora z Rejentem (…) — Asesorowie składaగą policగą ziemską powiatu. Wedle ukazów czasem bywaగą obierani przez obywateli, czasem naznaczeni od rządu; ci ostatni zowią się koronni. Sęǳiowie apelacyగni zowią się także asesorami, ale tu nie o nich mowa. Reగenci aktowi zarząǳaగą kancelarią; dekretowi piszą wyroki, wszyscy zaś mianowani z ręki pisarzów sądowych. [przypis autorski] ⁸³kusy — z obciętym ogonem. [przypis edytorski] ⁸⁴chartu — ǳiś popr. forma C. lp r.m.: chartowi. [przypis edytorski] ⁸⁵jak naoczne świadki — ǳiś popr.: గak naoczni świadkowie. [przypis edytorski] ⁸⁶było przeznaczono — ǳiś popr: było przeznaczone. [przypis edytorski] ⁸⁷chłopcowi — ǳiś popr. forma C lp r.m.: chłopcu. [przypis edytorski] ⁸⁸rówiennica (daw.) — rówieśnica. [przypis edytorski] A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  Tadeusz zatem przywiózł w strony swe roǳinne Duszę czystą, myśl żywą i serce niewinne, Ale razem niemałą chętkę do swawoli. Z góry గuż robił proగekt, że sobie pozwoli Używać na wsi długo wzbronioneగ swobody; Wieǳiał, że był przystoగny, czuł się rześki, młody, A w spadku po roǳicach wziął czerstwość i zdrowie. Nazywał się Soplica: wszyscy Soplicowie Szlachcic, Nauka, Dorosłość Są, గak wiadomo, krzepcy, otyli i silni, Do żołnierki గedyni, w naukach mnieగ pilni. Tadeusz się od przodków swoich nie odroǳił: Dobrze na koniu గeźǳił, pieszo ǳielnie choǳił, Tępy nie był, lecz mało w naukach postąpił, Choć stryగ na wychowanie niczego nie skąpił; On wolał z flinty⁸⁹ strzelać albo szablą robić. Wieǳiał, że go myślano do woగska sposobić, Że oగciec w testamencie wyrzekł taką wolę; Ustawicznie do bębna tęsknił, sieǳąc w szkole. Ale stryగ nagle pierwsze zamiary odmienił, Kazał, aby przyగechał i aby się żenił I obగął gospodarstwo; przyrzekł na początek Dać małą wieś, a potem cały swóగ maగątek. Te wszystkie Tadeusza cnoty i zalety Ściągnęły wzrok sąsiadki, uważneగ kobiety. Kobieta, Mężczyzna Zmierzyła గego postać kształtną i wysoką, Jego ramiona silne, గego pierś szeroką, I w twarz spoగrzała, z któreగ wytryskał rumieniec, Ilekroć z గeగ oczyma spotkał się młoǳieniec: Bo z pierwszeగ lękliwości całkiem గuż ochłonął, I patrzył wzrokiem śmiałym, w którym ogień płonął. Również patrzyła ona: i cztery źrenice Gorzały przeciw sobie గak roratne świéce. Pierwsza z nim po ancusku zaczęła rozmowę. Wracał z miasta, ze szkoły: więc o książki nowe, Słowo, Zabawa, Kobieta, Mężczyzna O autorów pytała Tadeusza zdania I ze zdań wyciągała na nowo pytania. Cóż, gdy potem zaczęła mówić o malarstwie, O muzyce, o tańcach, nawet o rzeźbiarstwie, Dowiodła, że zna równie pęǳel, nuty, druki; Aż osłupiał Tadeusz na tyle nauki! Lękał się, by nie został pośmiewiska celem, I గąkał się గak żaczek przed nauczycielem. Szczęściem, że nauczyciel ładny i niesrogi; Odgadnęła sąsiadka powód గego trwogi, Wszczęła rzecz o mnieగ trudnych i mądrych przedmiotach, O wieగskiego pożycia nudach i kłopotach, I గak bawić się trzeba, i గak czas poǳielić, By życie uprzyగemnić i wieś rozweselić. Tadeusz odpowiadał śmieleగ, szła rzecz daléగ, W pół goǳiny గuż byli z sobą poufali; Zaczęli nawet małe żarciki i sprzeczki. W końcu, stawiła przed nim trzy z chleba gałeczki. ⁸⁹flinta — strzelba skałkowa. [przypis edytorski] A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  Trzy osoby na wybór; wziął naగbliższą sobie; Podkomorzanki na to zmarszczyły się obie, Sąsiadka zaśmiała się, lecz nie powieǳiała Kogo owa szczęśliwsza gałka oznaczała. Inaczeగ bawiono się w drugim końcu stoła; Bo tam, wzmogłszy się nagle, stronnicy Sokoła Polowanie, Kłótnia, Ambicగa Na partyగę Kusego bez litości wsiedli. Spór był wielki, గuż potraw ostatnich nie గedli; Stoగąc i pĳąc obie kłóciły się strony, A naగstrasznieగ pan Reగent był zacietrzewiony: Jak raz zaczął, bez przerwy rzecz swoగą tokował, I gestami గą barǳo dobitnie malował. (Był dawnieగ adwokatem pan Reగent Bolesta, Zwano go kaznoǳieగą, że zbyt lubił gesta). Teraz ręce przy boku miał, w tył wygiął łokcie, Spod ramion wytknął palce i długie paznokcie, Przedstawiaగąc dwa smycze chartów tym obrazem: Właśnie rzecz kończył. «Wyczha! puściliśmy razem Ja i Asesor, razem, గakoby dwa kurki Jednym palcem spuszczone u గedneగ dwururki; Wyczha! poszli, a zaగąc గak struna, smyk w pole, Psy tuż (to mówiąc, ręce ciągnął wzdłuż po stole I palcami ruch chartów przeǳiwnie udawał) Psy tuż, i hec od lasu odsaǳili kawał; Sokół smyk naprzód; rączy pies, lecz zagorzalec, Wysaǳił się przed Kusym, o tyle, o palec: Wieǳiałem, że spudłuగe. Szarak, gracz nie lada, Czchał niby prosto w pole, za nim psów gromada; Gracz szarak! Skoro poczuł wszystkie charty w kupie Pstręk na prawo, koziołka, z nim w prawo psy głupie, A on znowu faగt w lewo, గak wytnie dwa susy, Psy za nim faగt na lewo: on w las, a móగ Kusy Cap!» Tak krzycząc, pan Reగent na stół pochylony, Z palcami swymi zabiegł aż do drugieగ strony, I «cap!» Tadeuszowi wrzasnął tuż nad uchem: Tadeusz i sąsiadka, tym głosu wybuchem Znienacka przestraszeni właśnie w pół rozmowy, Odstrychnęli od siebie mimowolnie głowy, Jako wierzchołki drzewa powiązane społem Gdy గe wicher rozerwie; i ręce pod stołem Blisko siebie leżące wstecz nagle uciekły, I dwie twarze w గeden się rumieniec oblekły. Tadeusz, by nie zdraǳić swego roztargnienia: «Prawda — rzekł — móగ Reగencie, prawda bez wątpienia, Kusy piękny chart z kształtu, గeśli równie chwytny…» «Chwytny? — krzyknął pan Reగent — móగ pies faworytny Żeby nie miał być chwytny?…» Więc Tadeusz znowu Cieszył się, że tak piękny pies nie ma narowu, Żałował, że go tylko wiǳiał idąc z lasu, I że przymiotów గego poznać nie miał czasu. Na to zadrżał Asesor, puścił z rąk kieliszek, Utopił w Tadeusza wzrok గak bazyliszek. Asesor mnieగ krzykliwy i mnieగ był ruchawy Od Reగenta, szczupleగszy i mały z postawy, A M Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie  Lecz straszny na reducie, balu i seగmiku, Bo powiadano o nim: ma żądło w గęzyku; Tak dowcipne żarciki umiał komponować, Iżby గe w kalendarzu można wydrukować, Wszystkie złośliwe, ostre. Dawnieగ człek dostatni, Schedę oగca swoగego i maగątek bratni Wszystko strwonił na wielkim figuruగąc świecie; Teraz wszedł w służbę rządu, by znaczyć w powiecie. Lubił barǳo myślistwo, గuż to dla zabawy, Już to że odgłos trąbki i widok obławy Przypominał mu గego lata młodociane, Kiedy miał strzelców licznych i psy zawołane: Teraz mu z całeగ psiarni dwa charty zostały, I గeszcze z tych గednemu chciano przeczyć chwały! Więc zbliżył się i z wolna głaǳąc faworyty Rzekł z uśmiechem, a był to uśmiech గadowity: «Chart bez ogona గest గak szlachcic bez urzędu, Ogon też znacznie chartom pomaga do pędu: A pan kusość uważasz za dowód dobroci? Zresztą zdać się możemy na sąd pańskieగ cioci. Choć pani Telimena mieszkała w stolicy I bawi się niedawno w naszeగ okolicy, Lepieగ zna się na łowach niż myśliwi młoǳi: Tak to nauka sama z latami przychoǳi». Tadeusz, na którego niespoǳianie spadał Grom taki, wstał zmieszany, chwilę nic nie gadał, Lecz patrzał na rywala coraz strasznieగ, srożeగ… Wtem, wielkim szczęściem, dwakroć kichnął Podkomorzy Obyczaగe, Słowo «Wiwat!» krzyknęli wszyscy; on się wszystkim skłonił I z wolna w tabakierę palcami zaǳwonił. Tabakiera ze złota, z brylantów oprawa, A w środku గeగ był portret króla Stanisława. Oగcu Podkomorzego sam król గą darował, Po oగcu Podkomorzy godnie గą piastował; Gdy w nią ǳwonił, znak dawał, że miał głos zabierać. Umilkli wszyscy i ust nie śmieli otwierać. On rzekł: «Wielmożni szlachta bracia dobroǳieగe, Polowanie, Obyczaగe, Forum myśliwskim tylko są łąki i knieగe; Szlachcic Więc గa w domu podobnych spraw nie decyduగę, I posieǳenie nasze na గutro solwuగę, I dalszych replik stronom ǳisiaగ nie dozwolę. Woźny! odwołaగ sprawę, na గutro na pole. Jutro i Hrabia z całym myślistwem tu zగeǳie, I waszeć z nami ruszysz, Sęǳio móగ sąsieǳie, I pani Telimena, i panny, i panie, Słowem, zrobim na urząd wielkie polowanie; I Woగski towarzystwa nam też nie odmówi». To mówiąc, tabakierę podawał starcowi. Woగski na ostrym końcu śród myśliwych sieǳiał, Słuchał zmrużywszy oczy, słowa nie powieǳiał, Choć mł

Wyślij wiadomość

Ostatnie komentarze użytkownika

Zaloguj by zobaczyć

Miejsca dodane przez użytkownika

Użytkownik nie dodał żanych miejsc.